بررسی ها باستان شناسی انجام شده نشان می‌دهد که شهر باستانی ری با بیش از هشت هزار سال سابقه، یکی از عظیم ترین مراکز تمدنی مشهور دنیاست. آسمونی در این مقاله به عرضه شهر ری می پردازد.

ری در قبلی‌ های دور به زبان یونانی به راگو، راگا، راکیا، در زبان ارمنی ری، در زبان سریانی دورا در زبان پهلوی رگ ،راگاری و در کتیبه بیستون کرمانشاه از آن تحت نام راگا گفته شده است.

در وندیداد کتاب مقدس زردشتیان از زبان اهورا مزدا چنین آمده است: دوازدهمین کشور باشکوه که من آفریدم رغه است. در تورات، ری در کتاب توبیت راگس و در کتاب ژوبیت راگو آمده است. در کتاب ارزشمند مجمع التواریخ  از ری تحت نام ماه جهان اسم برده شده است.

در تقسیمات قبل از اسلام، ری جزو سرزمین قوم ماد بوده و ماد راگیان یا ماد رازی نامیده می‌شده است. ری پایتخت بهاره اشکانیان بوده و به آن ارشکیه می‌گفته‌اند، مادها به ری اورپس هم می‌گفته‌اند.

در عهد سلوکیان زلزله شدیدی شهر ری را ویران کرد ،و درزمان سلوکوس اول مشهور به نیکاتر پادشاه یونانی، (‪۲۸۰ – ۳۱۲پیش از میلاد) ویرانی‌ها مرمت و شهر باز هم از نو ساخته شد.

چشمه علی، باروی ری، آتشکده ری، استودان گبرها واقع در دامنه شمال غربی کوه بی‌بی‌شهربانو، قلعه گبری، برج طغرل، ابن بابویه (شیخ صدوق) و… از نمونه کارهای باستانی در ری است که مورد بازدید علاقه مندان قرار می‌گیرد.

تپه‌چشمه‌علی درسال ‪ ۱۳۱۳تا ‪ ۱۳۱۵هجری شمسی به وسیله یک هیات باستان شناسی از شهر بوستون و بنیاد فرهنگی ویلیام بویس از موزه دانشگاه فیلادلفیای آمریکا به سرپرستی دکتر اریک فردریک اشمیت برای اولین بار مورد کاوش قرار گرفت و آثاری سفالین در اختیار به هفت هزار سال قبل از این تپه بدست آمد که عده ای از آنها هم اینک در موزه‌های ایران و جهان نگهداری می‌شود.

چشمه علی

شهر باستانی ری:

سفال‌ های منقوش چشمه علی که حاوی چهار نقش انسانی، حیوانی، هندسی و گیاهی است، هرکدام از این نقوش حامل پیامی ویژه است. باروی ری، دیواری است دفاعی که در دوره حکومت اشکانیان ساخته شده و دور تا دور شهر را در بر می‌گرفته و هم‌ اکنون تنها حدود سه کیلومتر از بقایای این دیوار که قسمتی از آن بر روی صخره چشمه علی بنا شده باقی مانده است.

این دیوار در دوران ساسانی و دوران اسلامی نیز بطور کلی وجود داشته و مورد بهره برداری بوده و تحت نام سپری محکم در طرف دیگر تهاجم دشمن بوده است، با اینحال بیشترین آسیب بعد از حمله محمود غزنوی، پادشاهان مغول و حمله تیمورلنگ به آن وارد شد.

بخشی از این دیوار در محل صخره چشمه علی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و در سالهای واپسین مرمت شده است. آتشکده ری، در روستای قلعه نو واقع در ۱۲ کیلومتری جنوب شرقی ری، بر فراز تپه ای بلند بقایای آتشکده ای در اختیار به دوران پادشاهی بهرام چوبین ساسانی، قرار دارد.

این تپه برای اولین بار در سال ۱۹۰۹ میلادی مورد کاوش قرار گرفت و چندی قبل نیز بوسیله یک گروه باستان شناس ایرانی به سرپرستی خانم شیبانی مورد کاوش قرار گرفته و در آن گچبری‌ ها، پیکرک‌ ها و نقوش گیاهی و حیوانی زیبایی بدست آمده که بخشی از آنها هم‌اکنون در موزه تپه میل نگهداری می شود و در معرض دید حاضرین قرار دارد.

استودان گبرها، بنایی است استوانه‌ای شکل در اختیار به دوره ساسانی که با مصالحی شامل ملات گچ و قلوه سنگهای تراش نخورده، ساخته شده که آیین تدفین زردشتیان در دوران ساسانی در این مکان انجام می‌شده است.

برج طغرل

شهر باستانی ری:

استودان به معنی استخواندان است، در داخل این بنای مرتفع که هم اینک بیش از چهار متر از آن باقی مانده، در آن دوران مردگان را روی سکویی که در داخل آن تعبیه شده بود قرار می‌دادند تا پرندگان گوشت و پوست مرده را بخورند و استخوان و اسکلت باقی مانده را یا در داخل چاهی که در وسط این بنا بوجود آمده بود می‌ریختند و یا اینکه در داخل شکاف‌های میان کوه‌های صخره‌ای قرار می‌دادند و روی آن را می‌پوشاندند.

برج طغرل، منسوب به طغرل سلجوقی و طغرل بیگ می‌باشد و در اختیار به نیمه دوم قرن ششم هجری است، ارتفاع این برج ‪ ۲۰متر و قطع داخلی و خارجی متر و قطع داخلی و خارجی بنا ۱۱ و ۱۵ متر است، برنامه آن مدور است و ۲۴ ترک دارد.

این برج حاوی تزیینات و کتیبه‌ای به خط کوفی بوده که در مرمت دوره قاجاریه از بین رفته است. برج طغرل در سال ‪ ۱۳۰۱هجری به فرمان ناصرالدین شاه قاجار مرمت شده است. مقبره استاد محیط طباطبایی در محوطه برج طغرل قرار دارد.

غیر از وجود کارهای تاریخی، شهرری از جهت اماکن مذهبی نیز قابل توجه زایران و مسافران است، ری بعد از مشهد و قم سومین شهر مذهبی کشور بشمار می‌رود.

آستانه حضرت عبدالعظیم الحسنی(ع)، که سری وسیع و مقدس است، محل دفن امامزده حمزه، امام زاده طاهر وامام زاده مطهر نیز می‌باشد که هرساله مورد زیارت میلیونها زایر مسلمان قرار می‌گیرد.

نخستین گنبد سری آستان مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) ساخته مجدالملک اردستانی است و رواق و ایوان بنا را شاه طهماسب صفوی در سال ‪ ۹۴۴هجری‌قمری به وجود آورده است، ضریح نقره آن از فتحعلی شاه قاجار و آینه کاری و نقاشی ایوان جنوبی آن ساخته میرزا آقاخان نوری می‌باشد.

کتیبه خط کوفی پیشانی اتاق مقبره از بقایای کهنترین بخش حرم می‌باشد و در این سری بزرگ به علاوه از طرف دیگر مشاهیر و علمای فراوانی آرمیده‌اند.

مقبره امامزادگان قاسم (ع)، سید طاهر(ع)، سیداسماعیل(ع) هادی(ع)، عبدالله(ع)، ایوب(ع) و یوشع(ع)، غیبی(ع) ابراهیم و اسحاق(ع)، یعقوب(ع)، علی و قاسم(ع) مشهور به دو برادران، علی اکبر(ع)، حسین(ع)، زید(ع) ابوالحسن علی(ع) و بقاع متبرکه بی‌بی‌زبیده(س)، بی‌بی‌رقیه (س) بی‌بی هاجر(س) و بقعه جوانمرد( قصاب) نیز در شهر ری مورد استقبال مردم تهران و شهرهای دیگر کشور است.

ری با دارا بودن ‪ ۱۹۸اثر باستانی، تاریخی و اسلامی یک سری کامل از کارهای قبل از تاریخ، دورانهای مختلف تاریخی و دوره اسلامی تا عصر پهلوی را در خود قرار داده است.