بناب یکی از شهرهای جنوبی استان آذربایجان شرقی بناب است. تاریخچه کارهای تاریخی کشف ‌شده در ارتفاعات جنوبی قبرستان‌های قره‌قشون به سده‌های هشتم و نهم هجری می‌رسد و نشانگر رونق و آبادانی بناب در عصر صفویان است. آسمونی در این مقاله به عرضه شهر بناب و جاذبه های گردشگری بناب و … را برای شما علاقه مندان پخش می کند.

شهرستان بناب در جلگه‌ای صاف و هموار قرار گرفته که از طرف شرق به کوه‌های غربی سهند و از غرب به سواحل پست دریاچه ارومیه محدود می‌شود. ارتفاع متوسط شهرستان از سطح دریا ۱۶۰۰ متر است که در بلندترین نقطه (قزل‌داغ) ۲۲۵۰ متر و در پست‌ترین (آخوند قشلاق)  ۱۲۸۰ متر است.

بناب از دیرباز از یک موقعیت ممتاز جغرافیایی دارا بوده و راه‌های بزرگ تجارتـی و کاروانی از آذربایجان به بین‌النهرین، شامات، حجاز و غرب کشــور از آن عبور می‌کرده و امروزه نیز با قرار گرفتن در نقطه تلاقی محورهای اصلی آذربایجان‌شرقی، کردستان، کرمانشاه، عتبات عالیات و دسترسی به راه‌های آهن و هوایی ضمن اینکه موقعیت خـود را حفظ کرده حتی بر موقعیتش نیز اضافه شده و در بیشتر مواقع تحت نام یک شهر مطرح در شمال‌غربی کشور مــورد توجه قرار گرفته است. غیر از کباب این شهر، به شهر دوچرخه هم مشهور بوده و هر ساله همایش بزرگ دوچرخه سواری با حضور بیش از ۳۰۰۰۰ دوچرخه سوار برگزار می‌شود. با کجارو همراه باشید.

جغرافیای شهرستان بناب

شهرستان بناب با وسعت ۷۷۹ کیلومترمربع (۱.۷ درصد مساحت استان) در ۱۲۰ کیلومتری تبریز بنا شده و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۲۹۰ متر بوده و از سمت شمال با شهرستان عجب‌شیر، از سمت شرق با شهرستان مراغه، از سمت غرب با دریاچه ارومیه و از سمت جنوب با شهرستان ملکان و استان آذربایجان‌ غربی هم‌فاصله است.

تاریخچه شهرستان بناب

موقعیت جغرافیایی منطقه و کارهای انتشار یافته از کاوش‌های محلی نیز با توصیفات شهر تاریخی (شیز) انطباق دارد.از این جهت گفته اگر این شهر منطبق با شهر شیز (تخت سلیمان)باشد می‌توان این شهر را ساسانی دانست. کارهای انتشار یافته از حفاری‌های قره‌تپه گزاوشت و قیزلار قلعه‌سی (قلعه دختران) که یکی از نود و سه تپه باستانی هستند و به علاوه از طرف دیگر وجود سی و شش غار مرتبط به یکدیگر (معماری صخره‌ای صور) که نشانگر زندگی‌های دسته جمعی در دوران ماقبل تاریخ است. تخریب کامل در لحظه حمله مغول امکان هر گونه تحقیق را در عرصه هنر و معماری این منطقه در قبل و بعد از اسلام سخت یا غیر ممکن کرده، با اینحال در ابتدای دوره حکومت صفویان انتخاب شهر اردبیل تحت نام پایتخت در اواسط قرن دهم تقریبا بیست مسجد دلچسب، چندین گرمابه و بیش از چهل کاروانسرای اقامتی و تجارتی متعددی به مرور لحظه در شهر احداث شده که این امر مبین آبادانی و رونق ناگهانی شهر بعد از دوره مغول و به عبارتی بهتر بازسازی بعد از جنگ است.

آب‌وهوای شهرستان بناب

شهرستان بناب در جلگه‌ای صاف و هموار قرار گرفته که از طرف شرق به پیش کوه‌های غربی سهند (قزل‌داغ، قاشقاداغ و گوپشتی) و از غرب به سواحل پست دریاچه ارومیه محدود می‌شود. ارتفاع متوسط شهرستان از سطح دریا ۱۶۰۰ متر، در بلندترین نقطه (قزل‌داغ) ۲۲۵۰ متر و در پست‌ترین (آخوند قشلاق)  ۱۲۸۰ متر است. شهرستان بناب از محدود شهرهایی است که نزدیک‌ترین فاصله را از دریاچه ارومیه داشته و آب‌وهوای آن تحت‌الشعاع این دریاچه قرار می‌گیرد، با این وجود به دلیل اوضاع ویژه توپوگرافیک، شهرستان حاوی آب‌وهوای بسیار متنوع است.

نقاط دیدنی و تاریخی شهرستان بناب

بناب حاوی چندین و چند اثر تاریخی ثبت‌شده در فهرست کارهای ملی ایران است که از این میان، ۸ اثر مورد حفاظت قرار گرفته، از اساسی ترین کارهای تاریخی این شهر می‌توان به کبوتر خانه‌های بناب، حصار تدافعی شهر، حمام تاریخی حاج فتح‌الله، حمام تاریخی مهرآباد (موزه مردم‌شناسی بناب)، خانه تاریخی حاج علی بزاز، خانه تاریخی خسروشاهی، خانه تاریخی شیخ قاضی سیف‌العلما، خانه تاریخی نیک‌پی، قلعه دختر، گورستان تاریخی زوارق، مسجد اسماعیل‌بیگ، مسجد جامع گزاوشت، مسجد جامع مهرآباد، مسجد گوی، معماری صخره‌ای صور (نخستین معماری صخره‌ای حاوی زیست انسانی)، معماری روستای توته خانه، راسته‌مارکت و… اشاره نمود.

کبوترخانه امیر فرهنگی بناب

کبوترخانه امیرفرهنگی مرتبط به انتهای دوره قاجاره و در بناب، خیابان شهید باهنر بنا شده، این اثر در تاریخ ۷ خرداد ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۴۳ تحت نام یکی از کارهای ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا از سه طبقه تشکیل شده که طبقه بالایی تحت نام نگهبانی و طبقه وسطی برای نگهداری کبوتر و طبقه پایینی تحت نام خانه‌باغ مورد بهره برداری قرار می‌گرفته و در جنگ جهانی دوم، به وسیله هواپیماهای جنگی روسی به گمان اینکه این مکان یک برج دیدبانی برای پاسگاه نظامی است، مورد هدف قرار گرفت با این وجود خبر خوب اینکه آسیب جدی بدان وارد نشد، می‌توان این برج را یکی از کارهای منحصر به‌فرد استان آذربایجان‌شرقی در نظر گرفت و با توجه به خاطر نوشته‌های روی دیوار این بنا قدمت آن ۱۱۲ سال تخمین زده می‌شود (سال ۱۲۸۰ ه.ش)، این بنا نخستین بار به وسیله حاج عباسعلی امیرفرهنگی به سال ۱۳۴۲ ه.ش مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و مجدد در سال ۱۳۹۰، به درخواست وراث امیرفرهنگی، اداره میراث فرهنگی اقدام به بازسازی اثر کرد و به همت مرحوم حاج عباسعلی امیرفرهنگی و اداره میراث فرهنگی این خانه‌باغ پا بر جاست و سالانه حاضرین فراوانی از این اثر بازدید می‌کنند.

مارکت چهار سو بناب

یکی از اماکن تاریخی شهرستان بناب مارکت چهارسو یا به گفته مردم بناب راسته مارکت یا اوزون مارکت است. این مارکت تاریخی حاوی سقف چوبی بوده که در اثر چهار مرتبه حریق‌سوزی ناچار سقف قدیمی آن تعویض شده و تعمیرات فراوانی در آن صورت گرفته است.

در این مارکت راسته طلافروشی، پارچه فروشی، لوازم خانگی و… می باشد.

کبابی‌های قدیمی بناب که هر روزه در حال طبخ کباب ویژه بناب هستند نیز در این مارکت هستند.

مسجد زرگران بناب

این مسجد یکی از مساجد قدیمی و ثبتی بناب با شماره ثبت ۳۰۸۵ در فهرست کارهای ملی کشور است. این مسجد در خیابان زرگران قرار گرفته که از طرف غـرب به مارکت قدیمی حاج تقی و مارکت مسگران و آهنگران وصل است و در لحظه‌هایی نه خیلی دور در مسیر جاده بین‌المللی شمال به جنوب کشور قرار داشت. در مسیر جلوی مسجد حدود ۱۰ کاروانسرای مسافرتی و تجارتی قرار داشت که با احداث جــاده تازه حال حاضر این راه رونق خود را از دست داده است. از طرف دیگر به دلیل کم توجهی هیئت امنای مسجد، این مکان مقدس به دست فراموشی سپرده شد تا جایی که استحکام مسجد به مرور زمان کاهش یافته و نتیجا دیوار جنوبی مسجد در سال ۱۳۷۵ فرو ریخت، که میراث فرهنگی بناب فورا اقدام به بازسازی دیوار نموده و دیوار مسجد را به حالت ابتدایی بازگرداند و سپس پنجره‌های مسجد را در سال ۱۳۷۶ در جای خــود نصـب نمود.

این مسجد نیز مثل اکثر مساجد قدیمی بناب در دوره صفویه بنا شده اســت. سر ستون‌های مسجد زرگران مشابه به سرستون‌های مسجد اسماعیل‌بیگ و تا حدودی مسجد جونیلر است که به‌صورت بینهایت جذاب و زیبایی رنگ آمیزی شده و با خطوط تزیینی و آیات قرآنی با خط نستعـلیق در تخته صندوق‌های شاه تیرها آراسته گردیده‌اند. این بنا نیز یقینا بر روی تپه‌ای باستانی بنا شده است که به زمان پی کنی دیوار مسجد جهت مرمت آن، کارهای فرهنگی از نمونه سفالینه‌های مرتبط به ادوار اسلامی به دست می‌آمد و شبستان این بنا تقریبا ۱ متر از سطح خیابان‌های اطراف بلندتر است .

سقف مسجد زرگران از هشت ستون با سرستون‌های مقرنس کاری چوبی زیـبا تشکیل شده، که بوسیله نقاشی‌های جالب گل و گیاه با رنگ‌های سنتی و طبیعی رنگ آمیزی شده و به ذهن خطور میکند که ایوان مسجد در اصل بنا نبوده و بعدا به آن اضافه ‌شده و نمای مسجد زرگران را آجر راسته خفته با برنامه‌های مختلف ایجاد کرده است. مرمت کلی مسجد در سال ۱۳۸۱ به وسیله میراث فرهنگی بناب و همت هست امنای مسجد شروع شد.

حمام مهرآباد بناب

حمام مهرآباد شهرستان بناب که به موزه مردم شناسی جنوب سهند مبدل شده، تا سال ۷۵ در مالکیت بخش خصوصی بود، این بنا به وسیله شهرداری بناب تملک و جهت مرمت در دست میراث فرهنگی آذربایجان شرقی قرار گرفت و در آذر سال ۷۸، با شماره ۲۵۱۴ به وسیله سازمان میراث فرهنگی، در فهرست کارهای ملی به ثبت رسید.

مرمت این بنا تا سال ۸۲ ادامه داشت و بعد از مرمت جهت ایجاد موزه مردم‌شناسی جنوب سهند مقرر کرده شد، این حمام قدیمی به جای مانده از دوره صفویه با معماری ارزشمند کامل حمام‌های قدیمی آذربایجان است و در زمینی به مساحت ۳۴۲ مترمربع ساخته شده و در مقابل آن هم بنای مسجد تاریخی مهرآباد قرار دارد و این بناها سری شهری کاملی را ایجاد کرده‌اند.

حمام حاج فتح الله

حمام حاج فتح الله مرتبط به دوره قاجار است و در شهرستان بناب، داخل بافت قدیمی بنا شده و این اثر در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۳۸۲۲ به نوعی یکی از کارهای ملی ایران به ثبت رسیده است.

گرمابه حاج فتح الله جزو مهمترین گرمابه‌های شهرستان بناب است که همراه با مسجد قرمز و جاده قدیمی (ماحال گاودل) قرار گرفته و این جاده قدیمی که از آن تحت نام یکی از مهمترین جاده‌های تجاری ایران یاد می‌شود، از شهر بناب می‌گذرد و در آن وقت کاروان‌ها قبل از وارد شدن در شهر به حمام حاج فتح اله می‌رفتند تا با طهارت به شهر وارد شوند. این حمام تاریخی به دلیل عدم توجه و تولید‌وسازهای واپسین متروکه مانده است و قسمتی از آن نیز تخریب و مبدل به حمام تازه ای شده است.

این گرمابه حدود ۱۵ سال متروکه باقی ماند و مالکین خصوصی آن بعد از مدتی به قصد ساختن حمام تازه ای یکی از گنبدهای آن را ویران کردند و حمام تازه ای را احداث نمودند. با اینحال خبر خوب اینکه بخش اعظمی از این حمام تاریخی سالم باقی‌مانده و تنها راه نجات باقی‌مانده آن مرمت و عرضه این بنای تاریخی بود.

جاده قدیمی (ماحال گاودل) از مهمترین جاده‌های تجاری ایران است که چندین منزل گاه از نمونه بناب را در پی داشته است. با اینحال موضوع مهم این جاده اسم آن است که ریشه در کلمات اوستایی و ترکی دارد. ماحال گاودل از کلمه (ماحال) به معنی دره و (گاودولچه) محل چرای گاو گرفته شده است که در معرض نمایش گذاشته است این جاده در لحظه ساسانی محل چرای گاوهای بی‌شماری بوده است.

این حمام تاریخی برای پیشرفت و ترویج صنایع‌دستی شهرستان مقرر کرده شده و از آن برای اجرا کارگاه و آموزش صنایع‌دستی استفاده می‌شود.

تالاب قره‌قشلاق بناب

این تالاب در ساحل جنوب دریاچه ارومیه در حومه شهرستان بناب در موقعیت جغرافیایی ۳۷درجه و ۱۳دقیقه و ۲۵ ثانیه عرض شمالی و ۴۵درجه و ۵۱دقیقه و ۳۸ثانیه طول شرقی قرار دارد.

با استناد به سهل‌الوصول بودن تالاب و قرارگیری آن در بین دو استان آذربایجان‌ شرقی و غربی، وجود گونه‌های پرندگان زارآور در فصل بهار و تابستان و خوش آب و هوا بودن آن در تابستان گردشگران طبیعت را برای اقامت کوتاه مدت به خود جذب می‌کند.

پل پنج چشمه بناب

پل پنج چشمه بناب پلی تاریخی به فاصله ۶۰۰ متر از ضلع شرقی جاده کمربندی شرق بناب بر روی رودخانه صافی که عرض آن در این بخش به بیش از ۶۰ متر می‌رسد قرار گرفته، این پل حاوی پنج چشمه به طول ۵۰ متر و عرض ۸۰/۴ متر است. پایه‌ها سنگی و طاق‌ها جناقی و با آجر چهارگوش بنا شده و کف پل سنگ‌فرش و در طرفین حاوی دست‌انداز آجری (جان پناه) به ارتفاع یک متر است. تعمیرات پل شامل مرمت پایه‌های سنگی، طاق‌های آجری، بدنه‌های طرفین پل، صندوقه کردن و کف سازی روی پل که به دلیل عبور کامیون‌های سنگین آسیب دیده بود به اتمام رسیده است.

مسجد جامع گزاوشت بناب

این بنا همراه با میدان تره‌بار بناب مشهور به گزاوشت واقع گردیده و بدین جهت به مسجد گزاوشت نیز مشهور شده، نمای خارجی بنا بسیار ساده و فاقد هرگونه جنبه هنری و تکنیکی است. شبستان مسجد بر روی پشته‌ای باستانی قرار گرفته و از سطح خیابان، دو متر مرتفع‌تر بوده و بدین لحاظ، ازنظر ارتفاع و بلندی ممکن است چشمگیرترین بنای قدیمی مرکز بناب باشد. شبستان مسجد عبارت است از یک تالار مستطیل شکل که سقف آن بر روی دوازده ستون- در سه ردیف چهارتایی حمل می‌شود. ورودی شبستان، در وسط ضلع شمالی و در امتداد خیابان قرار دارد و هشت پله، خیابان را به شبستان مرتبط تولید میکند، در تمامی ضلع شمالی مسجد، بالکنی به عرض سه متر جهت استفاده بانوان ایجاد کرده‌اند و کف بالکن، با تیرریزی و طوفال کوبی ساخته و بر روی شش ستون چوبی استوار شده و در امتداد ستون‌های مزبور، شش ستون چوبی با سر ستون‌های تزیینی تا پایین سقف شبستان بالا رفته است.

 فاصله بین تیرهای حمال در جهت طول، با بهره برداری از تنه‌های متوسط درخت تیر ریزی شده و سپس با طوفال‌کوبی به کمک چوب‌های خراطی شده، تمامی سطح پایین سقف با چوب پوشش شده است . روی این پوشش را مثل مسجد مهرآباد، با انواع نقش‌های زیبای گیاهی و ترنج تزیین کرده‌اند. این مسجد حاوی صحن و ایوان ستون‌داری است که در صحن آن، حجره‌هایی جهت سکونت طلاب علوم دینی ساخته‌اند، بنا فاقد کتیبه تاریخی بوده، با اینحال با استناد به سبک بنا و شیوه تزیینات می‌توان آن را همزمان با مسجد مهرآباد بناب یعنی اواسط نوزدهم هجری دانست.

روستای تاریخی صور بناب

روستای تاریخی صور در ۲۴ کیلومتری شهر بناب قرار گرفته و غیر از جاذبه‌های گردشگری و طبیعت منحصر به خود، اکثریت اهالی آن از ایثارگران دوران دفاع مقدس هستند.

روستای تاریخی صور با قدمتی حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال ۲۵ تا ۳۰ خانوار دارد که سری‌ای از معماری بسیار دلچسب و ممتاز صخره‌ای را در آن بوجود آورده‌اند.

جمعیت روستای تاریخی صور ۳۵۰ نفر است، کارهای سنگی و صخره‌ای صور به سه هزار سال قبل باز می‌گردد، این روستا تحت نام یکی از شاهکارهای معماری صخره‌ای ایران مشهور شده و به باور عده ای صاحبنظران خصوصیت‌های بافت تاریخی این روستا مهم‌تر از بافت تاریخی روستای کندوان بوده و هم اینک این روستا جزو روستاهای زنده کشور شمرده می‌شود و خانه‌های اهالی آن به وسیله کلنگ و ابزار انسانی در دل کوه ساخته شده است.

این خانه‌ها در دو طرف دره‌ای که روستا در آن بنا شده است قرار گرفته‌اند و به دلیل آنکه مردمان این روستا به خانه‌هایشان و شیوه تولید آنها بسیار علاقه‌مند هستند، تولید و سازی هم در آنجا صورت نمی‌گیرد.

مردم ساکن در این خانه‌ها با کندن کوه خانه‌هایشان را بدون بهره برداری از مصالح ساخته‌اند.

در این خانه‌ها که با ورودی‌هایی تنگ ساخته شده‌اند، انواع اطاق‌های بزرگ می باشد و زیربنای هر خانه از ۱۵۰ تا ۲۵۰ متر متغیر بوده، به علاوه از طرف دیگر در عده ای از خانه‌ها زمان کندن دل کوه ستون‌هایی پدید آمده است که از آن برای حفاظ سقف استفاده می‌شده و برای پوشش بام این خانه‌ها از گنبد و دریچه‌هایی برای عبور نور آفتاب در این خانه‌ها گنجانده شده است.

در پایین خانه‌های این روستا نیز مردمان صور با استفاده از دخمه‌هایی، انبارهایی برای نگهداری غلات ساخته‌اند.

خانه‌های روستا همراه با هم سخته شده است که فاصله قانونی ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر در آن رعایت شده است.

روستای تاریخی صور که از آن تحت نام دهکده معماری صخره‌ای یاد می‌شود جزو بهترین نمونه‌های بکر معماری صخره‌ای در ایران شمرده می‌شود.

اهالی این روستا در سالیان دور جهت فرار از دست دشمنان و پناه بردن به همسایگان از آنها استفاده می‌کردند.

سوغات و صنایع‌دستی شهرستان بناب

از نمونه صنایع‌دستی بناب می‌توان به دیزاین روی قالی، قالی‌بافی، قلم‌زنی روی مس و منبت‌کاری اشاره نمود. از طرف دیگر انگور و خیار از اساسی ترین تولیدات کشاورزی این شهر به شمار می‌روند. خشکبار و کباب سنتی بناب نیز شهرت جهانی یافته ‌است.

 از سوغات بناب می‌توان به دوشاب بناب، حلواهای بناب از نمونه ساری‌حلوا، بزرک‌حلوا و نخودلی‌حلوا و نیز صنایع‌دستی مختلف و انواع شیرینیجات بناب مانند نقل و باقلاوا و … اشاره نمود.

کباب بناب

بر طبق گفته مورخان، کباب بناب، قدمتی حدودا ۷۷ ساله دارد و برای نخستین بار مش صمد آشپزباشی که آن وقت در راسته مارکت شهرستان بناب مغازه داشته، از این نوع کباب‌ها طبخ می‌کرده است. یکی از اساسی ترین خصوصیت‌های این کباب، ساطوری بودن آن است.

همان‌طور که اشاره شد شخصى به اسم صمد آشپزباشی بوده کــه حدود ۷۷سال پیــش در راسته ‌مارکت، (اوزون مارکت)، تیمچه‌ دوم مغازه داشته و معروفیت کباب بناب از مغازه ایشان شروع شده و در آن روزگار حاج حمید کرمی، بلال اسدالهی و حاج محمود کیانفر و بعدها ودود صفی‌خانی نیز به روش صمد آشپزباشی کباب می‌پختند که اکنون همه آنها فوت کرده‌اند.