شگفت انگیزترین کلیساهای جهان در ایران

 وقتی در ایران حرف از کلیسا به میان می آید، بیشترمان یاد کلیسای «وانک» در اصفهان و یا «سرکیس» در تهران می افتیم با این وجود کمتر کسی است که بداند کوچک ترین کلیساهای جهان در ایران قرار دارد. در این نوشته مجموعه می زنیم به سه کلیسای کوچک که در ایران ساخته شده اند.

۱. کلیسای «سرخ آباد»
برای دیدن کوچک ترین کلیسای جهان باید به کدام کشور بروید؟ ایتالیا، ارمنستان، آمریکا و …؟ ما به شما می گوییم که ضروری نیست به خارج از مرزهای ایران بروید. تنها کفایت می کند چمدان تان را ببندید و به روستای «سرخ آباد» در شهرستان «سوادکوه» بروید. در مقابل ایستگاه راه آهن سرخ آباد و همراه با جاده اصلی با فاصله دو کیلومتر از ورسک، روی تونل راه آهن را که بنگرید، این کلیسا را خواهید دید.

«سرخ آباد» اسم این کلیسای کوچک است که قدمتش به دوره پهلوی اول بر می گردد. این اثر در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۸۲ با شماره ثبت ۹۲۷۱ تحت نام یکی از کارهای ملی ایران به ثبت رسید.

زیباترین کلیساهای ایران,کلیساهای ایران«سرخ آباد» اسم این کلیسای کوچک است که قدمتش به دوره پهلوی اول بر می گردد

 
کلیسای ۹ متری
کوچک ترین کلیسای جهان که در سمت شرقی جاده سوادکوه و در ۹۰ کیلومتری جنوب شهر قائم شهر قرار دارد، پلانی مستطیل شکل دارد. طول و عرض این کلیسا three متر در three متر است.

اگر شما هم جزو آن گروه از کسانی هستید که با دیدن تصویر هایی از محیط داخلی و خارجی این کلیسا از خود می پرسید اصلا چرا باید محل عبادتی به این کوچکی را در این موقعیت مکانی و زمانی تولید، باید بدانید که بر سردر این کلیسا نوشته هایی به زبان ایتالیایی حک شده است که این مسئله پژوهشگران را به این باور رسانده که کلیسای «سرخ آباد» در ابتدا دوران پهلوی برای انجام مراسم مذهبی کارکنان راه آهن به وسیله مهندسان مسیحی که ملیت ایتالیایی داشته و برای تولید راه آهن به سوادکوه آمده بودند، احداث شده است. صاحبنظران در این باره می گویند که در حقیقت این کلیسا محل عبادت این مهندسان و کارگران بوده است.

کلیسایی از آجر و گچ
مهدی ایزدی معاون میراث فرهنگی استان مازندران پیرامون این کلیسای کوچک بیان میکند: «بنای کلیسای سرخ آباد از آجر و گچ است و پایین بنا نیز از کاهگل ساخته شده و سقفش حاوی پوششی از حلب گالوانیزه است. کف این بنا، سیمانی است و دیوارهایش نیز به وسیله سیمان سفید پوشانده شده است.»

کف این بنا سیمانی است و دیوارهایش نیز به وسیله سیمان سفید پوشانده شده است.» بررسی ها صورت گرفته نشان می دهد که کلیسای سرخ آباد سوادکوه در یک دوره زمانی به خاطر عدم رسیدگی و مرمت، آسیب دیده با اینحال اهالی روستا سعی کرده اند با دستان خودشان این بنا را ترمیم کنند تا از هشدار نابودی نجات بیابد. این مرمت خیلی ابتدایی بوده و به روش تخصصی انجام نشده است. با این وجود تاریخ دقیقی از لحظه مرمت بر طبق دست روستاییان ثبت نشده است.

سال ها پیش کلیسای سرخ آباد سوادکوه به خاطر این که در موقعیت مکانی سختی قرار داشت، از نظرها پنهان و متروک شد و کمتر کسی می دانست این بنا چه قدمت و تاریخچه ای دارد با اینحال در روز هفتم مرداد ۸۲ این محل مذهبی به ثبت ملی رسید و با پشتیبانی میراث فرهنگی مرمت شد. این ایام حال این بنا خوب است و توانسته پایین بارش امسال هم تداوم بیاورد.

مهدی ایزدی بیان میکند کلید این کلیسای کوچک دست فرد امین مردم بومی آن منطقه است: «این ایام هیچ فرد مسیحی به این کلیسا مراجعه نمی کند و بی تردد است با اینحال این کلیسا تنها به خاطر این که یک بنای تاریخی مهم است پایین نظر میراث فرهنگی است و با وجود این وقت یکدفعه صاحبنظران میراث فرهنگی، موقعیت و سلامت این کلیسای کوچک را بررسی می کنند.»
 
۲. کلیسای جانوسلو
بعد از این که با کوچک ترین کلیسای جهان در ایران آشنا شدیم با روستای سرخ رود خداحافظی می کنیم و راهی شهر ارومیه می شویم تا نمونه دیگری از کلیساهای کوچک را از نزدیک ببینیم. این کلیسای کوچک «مریم مقدس (س)» اسم گذاری شده.

نمونه دیگری از کلیساهای حیرت آور ایران، کلیسای «رمیم مقدس» اسم گذاری شده که در نزدیکی روستای «جانوسلو» در شهر ارومیه قرار دارد. قدمت این بنای مربع شکل که تنها  ۱۶ متر وسعت دارد، به قرن هفتم میلادی بر می گردد. این کلیسا در دامنه یک تپه مشرف به شهر ارومیه قرار دارد که از دو طرف، باغ های پر درخت آن را احاطه کرده اند.  

زیباترین کلیساهای ایران,کلیساهای ایران

نمونه دیگری از کلیساهای حیرت آور ایران، کلیسای «رمیم مقدس» اسم گذاری شده

 
اسم یک سیاهپوست
ممکن است دوست داشته باشید که بدانید اسم این روستا از اسم یک فرد سیاهپوست انگلیسی که از مبلغان کلیسای پروتستان بوده، گرفته شده است. بررسی ها تاریخی نشان می دهد که پروتستان ها دو قرن قبل به این منطقه آمده و در آنجا ساکن شده اند و در قبلی افراد زیادی این روستا ارمنی و آشوری بوده اند. این ایام روستای جانوسلو حدود ۵۰۰ نفر جمعیت دارد که بیشتر ساکنان آن پیرو مذهب اسلام هستند. مردم بومی و ریش سفید این منطقه می گویند که با گذشت لحظه کم کم آشوری ها و ارامنه ساکن در این روستا به شهرهای دیگر مهاجرت کرده اند.

با کمی گشت و گذار در روستا و بررسی مکان های تاریخی اش می توان فهمید که مهاجرت این مردم به هیچ وجه دلیل نشده تا مکان ها و عبادتگاه های مرتبط و ویژه به این مردم مرمت نشود و از بین برود حتی هنوز هم در این روستا بناها و عبادتگاه های آشوری ها و ارامنه با دقت حفاظت شده و کلیددار دارد.

کلیسای «مریم مقدس (س)» نیز یکی از همین بناهاست که سال ها پیش برای عبادت به وسیله ارامنه ساخته شده بود، گرچه امروزه کمتر کسی برای عبادت به این مکان می آید با این وجود حتی این موضوع هم دلیل نشده است که کلیسای «مریم مقدس» ارزش خود را به اشتراک مردم این روستا از دست بدهد حتی هنوز هم این بنا تحت نام یک مکان ماندگار در میراث فرهنگی ایران از توجه ویژه ای دارا است.

کلیسایی از قرن هفتم میلادی
وقتی پیرامون قدمت این مکان صحبت می شود، اهالی بومی و قدیمی روستای جانوسلو حرف های فراوانی برای گرفتن دارند. عده ای از آنها می گویند این کلیسا از هزار و ۳۰۰ سال قبل مکانی برای عبادت مردم روستا بوده است، عده ای دیگر می گویند قدمت کلیسا به بیش از ۸۰۰ سال می رسد با این وجود کشیش کلیسای شرق آشور ارومیه اعتقاد دارد که این کلیسا در اختیار به قرن هفتم میلادی است. این عبادتگاه کوچک در حقیقت محل دفن زنی مومنه بوده که به مرور لحظه مردم زمین هایی برای گسترش آنجا وقف کردند و بنایی کنار گور این زن ساختند تا کسانی که برای عبادت به این مکان می آیند قادر باشند در آنجا شمعی روشن کنند و چند دقیقه ای در اتاق کوچک آن به عبادت بپردازند.  

زیباترین کلیساهای ایران,کلیساهای ایران

کشیش کلیسای شرق آشور ارومیه اعتقاد دارد که این کلیسا در اختیار به قرن هفتم میلادی است

 
کلیسای ۱۶ متری
کلیسا سنگی و مربع شکل است. این مکان حاوی دیواری به طول و عرض چهار متر است که ضلع شرقی آن رو به جاده اصلی است. روی این دیوار، یک صلیب درشت برجسته سنگی قرار داده شده است.

در ورودی کلیسا در ضلع جنوب شرقی، آبی رنگ بوده و از نوع آهن ضخیم با این وجود بسیار کوچک در ابعاد ۹۰ در ۱۳۰ سانتیمتر ساخته شده است، به همین خاطر زائران برای ورود به این کلیسا باید نیم خیز شوند.

داخل این کلیسای کوچک مملو از تابلوها و تصویر های متعدد از حضرت مریم (س) و حضرت عیسی (ع) است و در دیوار شمال شرقی داخل کلیسا نیز سکویی می باشد که مسیحیان رو به آن عبادت می کنند. همراه با این سکوی کوچک یک صندوقچه فلزی قفل شده قرار دارد که مردم خیّر می توانند نذورات خود را در این صندوق بیندازند.

به گفته اهالی روستای جانوسلو تا دو دهه پیش، عکسی از حضرت مریم (س) بر دیوار سیمانی ضلع شمال شرقی این کلیسا وجود داشته که به مرور لحظه از بین رفته و دیوار سنگی ضخیم جانشین آن شده است.

با اینکه امروز بسیاری از مسیحیان این منطقه را ترک کرده اند و کلیدداری این کلیسا به گفته کشیش «داریاووش عزیزیان» به یکی از هموطنان کرد واگذار شده است با اینحال چراغ این کلیسای کوچک و تاریخی بازهم روشن است و در شب تولد حضرت مسیح (ع) این کلیسای کوچک مشابه دیگر کلیساها تزیین می شود.
 
three. کوچک ترین کلیسای «ارتودکس» در قزوین
کلیسای «کانتور» در شهر قزوین قرار دارد، شهری که تا اینجای کار کمتر مسیحی ارتودکسی در آنجا زندگی کرده است با اینحال صاحبنظران با بررسی نکات این بنا ادعا می کنند که این کلیسای کوچک در اختیار به ارتودکس هاست و قدمت شان به جنگ جهانی دوم بر می گردد.

برای دیدن این بنا کفایت می کند راهی خیابان «دارایی» شهر قزوین بشوید و مجموعه بزنید به کوچه «ثبت احوال»، آن وقت است که قادر اید کلیسای کانتور را که به «برج ناقوس» مشهور است از نزدیک مشاهده نمائید. دلیل نامگذاری این بنام به «کانتور»، محل قرارگیری اش است. این کلیسای کوچک در محوطه ای به اسم «کانتور» و همراه با ساختمان شهرداری مرکز، منبع آب و پارک مشاهیر قرار دارد.

کلیسای «کانتور» حاوی پلان چلیپایی شکل است و زمان ورود شکل صلیبی آن به روشنی قابل دیدن است. به دلیل آنکه ارتودکس ها معمولا ایستاده عبادت می کنند، این کلیسا بسیار کوچک ساخته شده و در قسمتی از محوطه آن، صندلی قرار می دادند تا مردم مسن نیز قادر باشند به روش نشسته عبادت خود را انجام دهند.  

زیباترین کلیساهای ایران,کلیساهای ایران

کلیسای «کانتور» در شهر قزوین قرار دارد

 
به دلیل ارزش زیاد طلوع خورشید برای مسیحیان، محراب این کلیسا رو به شرق ساخته شده است. کلیسا حاوی دو اتاق است که اتاق سمت راست، اتاق غسل تعمید و اتاق سمت چپ اتاق کشیش بوده است.

اتاق غسل تعمید برای نوزادانی بوده که جدید متولد می شدند چون مسیحیان اعتقاد دارند که بعد از تولد، نوزاد را باید غسل تعمید دهند و اتاق کشیش به دلیل تقدس زیاد محراب، در زمانی استفاده می شده که کشیش وارد اتاق شده و بعد از تعویض لباس ها وارد محراب می شده و به صحبت های خود ادامه می داده است.

کارشناس بناهای تاریخی میراث فرهنگی قزوین به دو سنگ قبر داخل محوطه کلیسا اشاره کرده و بیان میکند یکی از آنها در اختیار به یک مهندس راه روسی و دیگری در اختیار به یک خلبان روس است که در این محوطه به خاک سپرده شده اند.
 
four. «قره کلیسا» کهن ترین کلیسای جهان
پژوهشگران و محقق ها بر این باورند که «قره کلیسا» پیرترین کلیسایی است که در دنیا می باشد. این کلیسای قدیمی در منطقه «چالدران» قرار دارد و هر ساله صدها توریست از تمامی جهان برای دیدن این کلیسای قدیمی راهی این منطقه می شوند.

اگر بخواهیم قدیمی ترین کلیسای جهان را از نزدیک ببینیم باید به شهر تاریخی «چالدران» برویم، شهری با آب و هوای محشر و مردمانی مهربان. وجود مقبره «سید صدرالدین – وزیر شاه اسماعیل صفوی» – و شهدای جنگ چالدران و دیگر کارهای تاریخی در این شهرستان باعث شده که چالدران در ایران تحت نام یک منطقه گردشگری مهم عرضه شود و هر ساله هزاران توریست و گردشگر داخلی و خارجی به این مکان بیایند.  

زیباترین کلیساهای ایران,کلیساهای ایران

محقق ها بر این باورند که «قره کلیسا» پیرترین کلیسایی است که در دنیا می باشد

 
کلیسایی سفید و سیاه
کلیسای «قره کلیسا» حاوی دو گنبد بزرگ و کوچک هرمی شکل و ۱۲ ترک است. بخش قدیمی آن با سنگ پردازشگر های سیاهرنگ و بخش تازه آن با سنگ های سفید ساخته شده است، به همین خاطر این کلیسا را به دو بخش سیاه و سفید می شناسند.

معماری اصلی کلیسا برآمده از سبک ویژه ای به اسم «بازلیک» است که نوعی معماری کلیسایی است. بخش خارجی کلیسای سیاه، حاوی برنامه های زیبایی مانند گردونه خورشید است با اینحال در قسمت خارجی کلیسای سفید، برنامه های ارزشمند فراوانی به روش عکس ها انسان، نقوش گل و بوته و اشکال حیوانات دیده می شود.

در قسمت مرکزی کلیسا چهار ستون سنگی به ابعاد ۲۰ متر ساخته شده و هر دو ستون به وسیله یک ناقوس به یکدیگر وصل می شوند. در داخل این کلیسا، مکانی برای غسل تعمید می باشد و از قبیل بسیاری از کلیساهای جهان می توان محرابی را در قسمت شرقی کلیسا دید.

صاحبنظران تاریخی می گویند برج ناقوس این کلیسا یکی از بهترین برج های ناقوس در دنیا بوده با اینحال در عملیات بازسازی که در دوره قاجاریه انجام گرفته، ناقص مانده و اکنون دیگر تنها در یک طبقه خلاصه می شود. آن ایام قرار بوده دو طبقه دیگر نیز به این برج ناقوس اضافه شود.

به چه نحو قره کلیسا ساخته شد؟
روایت های فراوانی پیرامون دلیل و هدف تولید این کلیسا در ایران می باشد با اینحال گفته می شود در سال ۴۳ میلادی که اشکانیان در ایران حکومت می کردند دو نفر به اسم های «تاتائوس» و «بارتقیموس» برای ترویج آیین مسیحیت از قسمت شمال غربی وارد ایران می شوند که عده ای از ایرانیان را به دین مسیح (ع) دعوت می کنند.

بیش از سه هزار و ۵۰۰ نفر از ایرانی هایی که بیشترشان زرتشتی بودند دعوت آنها را پذیرفته و مسیحی می شوند. «سانتروک» یا «سنادوک» – پادشاه – بهمراه دخترش ساندوخت جزو همین کسانی بودند که به این دین روی آوردند با اینحال بعد از مدتی کوتاه، پادشاه تغییر نظر داده و دستور می دهد تمام کسانی را که به این دین روی آورده اند، بکشند. ایشان حتی ساندوک – دخترش – را نیز از دم تیغ می گذراند.

دو قرن بعد، در سال ۲۰۱ میلادی و در لحظه حکمرانی «تیرداد» پادشاه اشکانی تبار ارمنستان، آیین «مسیحیت» تحت نام دین رسمی این کشور مطرح شده و در سده های سه تا شش میلادی، «قره کلیسا» که در دنیا تحت نام قدیمی ترین کلیسای ارامنه جهان مشهور است با بهره برداری از سنگ های سیاه و سفید ساخته شد.

مسیحیان ارمنی، کلیسای «تاتائوس» را اولین کلیسایی می دانند که به وسیله مبشرین مسیح در دنیا ساخته شده و باور دارند که هر ساله در هفته آخر تیر و هفته اول مردادماه که مصادف با مرگ تاتائوس است، باید در این کلیسا مراسم ویژه ای برپا شود.  

زیباترین کلیساهای ایران,کلیساهای ایران

 کلیسای «قره کلیسا» حاوی دو گنبد بزرگ و کوچک هرمی شکل و ۱۲ ترک است

 

زلزله
در سال ۱۳۱۹ میلادی، زلزله مهیبی در منطقه چالدران رخ داد که بنای این کلیسا هم مشابه دیگر بناهای آن منطقه، قربانی زمین لرزه شد و چیزی به جز آوار از این کلیسا باقی نماند با اینحال یکی از کشیش های مشهور آن وقت به اسم «زاکاریا» تصمیم می گیرد کلیسای ویران شده را بازسازی و مرمت کند و این کار ۱۰ سال طول می کشد؛ چیزی که امروز گردشگران از آن بازدید می کنند ما حصل تلاش های این کشیش بوده است.

تازه ترین مرمت
تازه ترین تعمیراتی که در این بنا انجام شده بر می گردد به وقتی که فاصله ایران و ارمنستان به وسیله رود ارس از یکدیگر جدا شد. در آن دوره اسقفی ارمنی برای گسترش بنای کلیسا راهی ایران شد. ایشان علاقه داشت در حقیقت با الگوبرداری از کلیسای بزرگی که در نزدیکی شهر ایروان» بود، این بنا را تحت نام یک کلیسا و مکانی برای تعلیم زنده کند. این اسقف در سفرش به ایران ابتدا راهی تبریز شد و با درخواست از عباس میرزا که آن موقع تحت نام ولیعهد فتحعلی شاه بر تخت نشسته بود، قسمت عظیمی از کلیسا را بازسازی کرد. در آن وقت بود که بخش سفید کلیسا بوجود آمد. ایشان با تلفیق و الحاق بخش قدیمی کلیسای سیاه با بخش تازه که همان کلیسای سفید است، شاهکاری از معماری را در این نقطه ایجاد کرد.

بر سردر کلیسا یک کتیبه قرار گرفته که شاعری به زبان فارسی در این کتیبه، افزودن بخش سفید را به بخش سیاه شرح می دهد.

جنگ
این بنا حادثه های تلخ فراوانی را تا اینجای کار به خود دیده است. اصلی ترین دلیل تخریب این کلیسا زلزله و بعد هم جنگ های پی در پی بوده است.

دیوارهای قره کلیسا هنوز هم زخم هایی از گلوله هایی را که در جنگ های تاریخی به سمتش شلیک شده به تن دارد؛ جنگ هایی که در دوره های مختلف تاریخی از قبیل ایلخانی، صفوی و جنگ هایی که مابین ایران و عثمانیان در این منطقه رخ داده است دلیل شده این بنا به دفعات آسیب ببیند.

یکی از نمونه جنگ هایی که قره کلیسا به خود دیده است جنگ ایران با چنگیز مغول در سال ۱۲۳۰ میلادی بود. در لحظه حمله چنگیز بیشتر قسمت های کلیسا تخریب شد با این وجود وقتی که هلاکوخان بر شرایط چیره شد این کلیسا را با راهنمایی «خواجه نصیرالدین طوسی» مجددا تولید.
  
منبع: مجله همشهری سرنخ / برترین ها