منطقه ۱۲ شهرداری تهران یکی از جاهای شهری تهران است. منطقه ۱۲ یکی از جاهای قدیمی شهر تهران شمرده می‌شود که در مرکز این شهر واقع گردیده است. آسمونی در این مقاله به عرضه کامل منطقه ۱۲ تهران می پردازد. از شما علاقه مندان تقاضا میکنیم تا انتهای این مقاله ما را همراهی کنید.

مشخصات منطقه ۱۲ تهران :

منطقه ۱۲ از شمال به خیابان انقلاب حاوی نقاط عطف میدان فردوسی ، پیچ شمیران ، لاله زار ، پل چوبی از غرب به خیابان حافظ و خیابان وحدت اسلامی با نقاط عطف میدان تاریخی حسن آباد (هشت گنبدان) ، میدان وحدت اسلامی (شاهپور) ، چهارراه وحدت اسلامی (چهارراه شاهپور) و از جنوب به خیابان شوش با نقاط عطف خیابان جهان پهلوان تختی ، یخچال و میدان غار و از شرق خیابان ۱۷ شهریور (شهباز سابق) با نقاط عطف خیابان شهید کفایی امانی و خیابان خورشید خیابان مجاهدین پایین گذر امیرکبیر و اتوبان شهید محلاتی با قدمتی به تاریخچه تهران و بناهایی دلچسب که بافت تجاری آن غلبه ی سیری ناپذیری را در این منطقه یافته با این وجود هنوز صفا و صمیمیت محلات آن تداعی تهران قدیم را در اذهان متبادر می کند.

منطقه ای با مساجد عظیم و متبرک و دلچسب با امامزاده هایی از سلاله ائمه اطهار (ع) و مهمتر از آن محبان اهل بیت عصمت و طهارت که کوچه به کوچه و محله به محله آن را به محبت اهل بیت (ع) مصفا و حسینیه و تکیه و هیئت بنا کرده اند.

کلیساها ، کنیسه ها و آتشکده های آن نیز علی رغم تاریخ کهن مکان عبادی و زیارتی عزیزان اقلیت دینی کشور است.

کاروانسرای خانات در چهارراه مولوی نزدیک بقعه آقا که مشهور به نگین گردشگری تهران است بینهایت سرگرم کننده و دیدنی است.

منطقه ۱۲ منطقه ای استراتژیک است که کمتر برنامه ریزی منسجم فرهنگی و اتماعی به وسیله کلیه مراکز ذی ربط (شهرداری ، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ، سازمان فرهنگی و هنری ، وزرات ارشاد و آموزش و پرورش و نیروی انتظامی و…) با نگاه راهبردی به آن شده است.

در این منطقه ابنیه های متعددی می باشد که میراث فرهنگی کشور است و نظایر آن حتی در جهان نیز کمتر دیده می شود که در اختیار به تمام ایرانیان می باشد.

تاریخچه منطقه ۱۲ تهران :

منطقه ۱۲ تهران ، هسته مرکزی تهران قدیم و نقطه تولد آن است. تهران تا لحظه مغولان از قریه های نه چندان مشهور ری به فاصله یک فرسنگی شمرده می شد که بعد از ویرانی ری به وسیله مغولان ، این قریه با مهاجرت ساکنان آواره ری کم کم رو به افزایش نهاد و جمعیت و وسعتش افزونتر گشت ؛ تا آنجا که در دوره تیموریان به شکل یک شهرک به اشتراک باغ ها در می آید. بر طبق تعریف صاحب کتاب عجایب البلدان ، ساکنان ابتدایی ی این ده در خانه های پایین زمینی و سرداب مانند زندگی می کردند تا از شدت گرما در امان باشند و زمان حمله دشمن ، به خانه های تحتانی پناه می بردند و هر قدر محاصره آن به طول می انجامید به دلیل آذوقه فراوانی که از راه احتیاط در طول سال ذخیره می کردند بیرون آوردن آنان از خانه هایشان برای مهاجمین امکان پذیر نبود.

تهران در لحظه شاه طهماسب اول صفوی از حالت روستایی در آمده و حیاتی شهری می یابد. در سال ۹۴۴ ق به دستور شاه طهماسب در باب شهر که شش هزار گام بود بارویی با یکصد و چهارده برج به عدد سوره های قرآن بنا کرده و خندقی عمیق و عریض در اطراف آن حفر کنند و چهار پل و چهار دروازه برای آن بوجود آوردند که عبارتند از : 

  • دروازه شمیران در شمال شرقی (ابتدای خیابان امیرکبیر حال حاضر)
  • دروازه دولاب در جنوب شرقی (خیابان ری حال حاضر)
  • دروازه شاه عبدالعظیم در جنوب (خیابان مولوی حال حاضر)
  • دروازه قزوین در جنوب غربی (میدان وحدت اسلامی ـ شاپور حال حاضر)

پادشاهانی مانند شاه عباس ، سلطان حسین صفوی ، نادر شاه افشار ، کریم خان در این شهر توقف داشته اند. نتیجا آقا محمد خان در روز شنبه جمادی الاول سال ۱۲۰۰ق که مصادف با عید نوروز بود در این شهر به تخت پادشاهی نشست و از آن تاریخ تهران بصورت رسمیً پایتخت شد. از لحظه فتحعلیشاه تهران رو به آبادی گذارد و دروازه های محمدیه و دروازه ارک احداث گردید.

مسجد جامع تهران ، مسجد شاه و مسجد سلطانی در این لحظه ساخته شده و مارکت گسترش پیدا کرد جمعیت تهران را در این دوره بین ۴۰ تا ۵۰ هزار نفر تخمین زده اند. محله های مهم در این لحظه عبارت بودند از محله ارک ، چاله میدان ، مارکت ، سنگلج و عودلاجان.

در عهد ناصرالدین شاه به دلیل گسترش زیاد جمعیت و محدودیتهای موجود ، دیوارهای طهماسبی ویران شد و دیوارهای تازه در فاصله طولانی تر احداث گردید. در این لحظه تهران حاوی ۱۲ دروازه گردید:

  • دروازه دولت
  • یوسف آباد
  • دروازه شمیران
  • دروازه دوشان تپه
  • دروازه دولاب
  • دروازه خراسان
  • دروازه حضرت عبدالعظیم
  • دروازه غار
  • دروازه گمرک
  • دروازه باغ شاه
  • دروازه خانی آباد
  • دروازه قزوین

و محله تازه دولت به محله های پیشین اضافه شد که جنوب آن خیابان امام خمینی و شمال آن خیابان انقلاب حال حاضر را در بر می گرفت.

از این میان تنها اراضی دروازه باغ شاه ، دروازه قزوین و دروازه گمرک در محدوده منطقه ۱۲ حال حاضر قرار نداشتند.

بعد از ناصرالدین شاه تهران پیشرفت چندانی نیافت تا اینکه در لحظه حکومت پهلوی اول تصمیم گرفته شد تا تهران را مانند شهرهای مدرن اروپایی پیشرفت دهند. دیوارها و دروازه ها از بین رفت و در عوض آن خیابان ها و میدان های تازه احداث شد و تفاوت زیاد در شهر بوجود آمد.

خصوصیت های مسکونی منطقه ۱۲ تهران :

منطقه ۱۲شامل بیشترین نسبت خانه های قدیمی به اشتراک جاهای تهران است. با توجه به محاسبه تازه بیش از ۵۰%  واحدهای مسکونی منطقه بیش از ۳۰ سال عمر دارند ۲۸% ساختمان های مسکونی منطقه کم تداوم و با خشت و گل و یا بلوک سیمانی و چوب ساخته شده اند و ۳۳% با آجر و آهن یا سنگ و آهن بنا شده و تنها ۳۴% اسکلت فلزی یا بتنی دارند. پهنه وسیعی از منطقه علی رغم ارزش های هویتی (بازمانده ازگذشته تهران) با فرسودگی مفرط روبروست مانند بافت های مسکونی صاحب جمع، خیام جنوبی ، بخش هایی از ۱۷ شهریور ، بخشی از سنگلج و امامزاده یحیی.

اولین ساختمان های بلند تهران مانند ساختمان پلاسکو در این منطقه احداث شده و سری حکومتی و اداری مانند مجلس شورای اسلامی ، شهرداری ، سفارتخانه ها ، کتابخانه ملی قدیم ، موزه باغ ملی ، کاخ گلستان ، شمس العماره و قدیمی ترین بیمارستان های تهران مانند سینا و امیر اعلم و رازی در منطقه ۱۲ بنا شده اند.

در حال حاضرمدیریت بافت تاریخی منطقه حدود ۱۰۰۰ اثر که به لحاظ معماری و تاریخی در شکل ارزشیابی ویژه ای درجه بندی شده اند شناسایی نموده که با نیت تهیه شناسنامه کامل برای هر یک از بناهای ارزشمند، هم اینک ۱۱۰ بنا را مورد شناسایی ابتدایی قرار داده وبنا بر اولویت بندی برای ۳۷ بنا شناسنامه کامل تهیه نموده است.

۱۷۷ اثر ثبت سازمان میراث فرهنگی،۱۳۱ مورد  ارزش گذاری شده ، ۱۸ موزه ، ۵۷خانه قدیمی ، ۱۰مدرسه قدیمی ، ۲۲مسجد ، ۱۹مسجد و مدرسه ، ۲۲ مارکت و بازارچه ، ۲۴ امامزاده و بقعه ، ۱۲ کلیسا و کنیسه و معبد ، ۱۰مدرسه علمیه ، ۱۸ حمام ، four آب انبار ، four باغ ، ۱۰گورستان ، ۱۵سقاخانه ، ۴حسینیه ، ۳بانک ، ۳بیمارستان ، three سالن تاتر ، ۲۳ساختمان ویژه ، ۲۵ سرا ، ۶ سفارت ، ۶عمارت ، three کاروانسرا ، ۳سردر ، ۵میدان و  ۴۵ مورد متفرقه گنجینه تاریخی منطقه ۱۲ را شکل می دهند. 

صنعت گردشگری منطقه ۱۲ تهران :

امروزه مدیران شهرهای تاریخی  به حفظ ، احیاء ،  سود برداری و عرضه اماکن تاریخی  توجه  مخصوصی دارند. هدف آنها از این عمل تقویت باورهای ملی و مذهبی و ارتقاء فرهنگی شهروندان است تا همراه با آن منبع درآمدی برای شهر وساکنان آن ممکن آید. در این بین بیشترین توجه به بدنه های شهری بوده و احیاء آنها یکی از اصلی ترین برنامه های مدیران به حساب می آید.

منطقه ۱۲ زادگاه روستای تهران در منابع قرون  ۶ و ۷ هجری  مرکز شکل گیری شهر تهران بوده است. شش محله قدیمی تهران یعنی عودلاجان، سنگلج، چاله میدان ، دولت ، مارکت و ارگ درمنطقه ۱۲با خصوصیت های معماری و شهری خود هنوز قبلی را درخود به نمایش می گذارند. بافت و محورهای تاریخی وفرهنگی ذی هزینه ای مانند گذر امامزاده یحیی – گذر پامنار – گذر میرزا محمود وزیر – ناصرخسرو – میدان توپخانه و … که تعداد آنها  موارد بسیاری را دربر می گیرد یکی از عنصر های اصلی بافت تاریخی وصحنه بسیاری از رخداد های تاریخ ساز وپیوند دهنده فضاهای فرهنگی وتاریخی آن است که هویت اجتماعی وفرهنگی شهر را در طول تاریخ به نمایش می گذارد.

 وجود ۱۸موزه از نمونه مهمترین موزه های تهران و کشور مانند موزه ملی ایران باستان ، آبگینه ، کاخ موزه گلستان و … کارهای ارزشمندی مانند سردر باغ ملی ، مدرسه دارالفنون ، باغ شمس العماره ، عمارت مسعودیه و … بقاع متبرکه مانند امامزاده زید ، سید اسماعیل ، کلیساهای تادئوس ، سورپ گئورگ و … مدارس علمیه محشر شهید مطهری، خان مروی و … مساجد امام ، ارگ ، جامع و … و به علاوه از طرف دیگر وجود شخصیتهای فرهنگی  وسیاسی مش هورکه محل سکونت ویا فعالیتشان در این منطقه بوده مانند شهید مدرس ، قوام السلطنه و … و منطقه خاص مارکت که از میراث با ارزش تاریخی وفرهنگی  کشور شمرده می گردند ، همگی در این منطقه قراردارند.

در این محدوده ارزشمند بیش از۱۷۷ اثر تاریخی به ثبت رسیده وبیش از این میزان کارهای حاوی ارزش تاریخی وفرهنگی در شرف ثبت می باشد. شهرداری منطقه ۱۲ با مرمت وبازسازی حدود ۱۳ بنای تاریخی مانند : خانه کاظمی ، خانه دبیرالملک ، خانه پروین اعتصامی ، زادگاه دکتر حسابی ، دفترروغن نباتی جهان ، خانه بانو فخرالدوله ، حمام نواب و اختصاص کاربری فرهنگی برای آنها و مرمت  مارکت کفاش ها ، تیمچه حاجب الدوله ، بازارچه مروی و … ومرمت گذرهایی مانند ناصرخسرو ، ۱۵ خرداد و … سهمی در حفظ میراث فرهنگی در بافت تاریخی تهران بر عهده داشته است.

منطقه ۱۲ پایتخت قاجاریه بیننده حوادث سیاسی واجتماعی مهمی مانند برتخت نشستن آقا محمد خان وآغاز حکومت قاجار وانقلاب مشروطه ، کودتای ۱۲۹۹ه.ش و ظهور پهلوی و …، که تغییرات عظیمی را در تاریخ معاصر ایران رقم زده و سرنوشت ایران را با فراز ونشیب های فراوان مواجه ساخته است. 

مشاهیر  منطقه ۱۲ تهران

  • شیخ فضل اله نوری
  • دکتر محمود حسابی
  • علی اکبر دهخدا
  • علامه قزوینی
  • شهید رجایی
  • شهید چمران
  • پروین اعتصامی
  • کربلایی رجبعلی خیاط
  • جلال آل احمد
  • مشیرالدوله
  • میرزاحسین خان سپهسالار
  • آیت اله مدرس
  • ابوالحسن صبا
  • علی اکبر صنعتی
  • اصغر بیچاره
  • استاد لرزاده