منطقه ۴ شهرداری تهران یکی از جاهای شهری تهران است که در شمال خاوری شهر تهران قرار دارد. اگر قصد دارید با منطقه four تهران بیشتر آشنا شوید این مقاله آسمونی را تا انتها بخوانید چرا که به عرضه منطقه four تهران می پردازیم.

روستای کوچک و گمنام تهران گاه به گونه اولین آبادی شمال شهرری، اقامتگاه موقتی بود برای گرمازدگان جنوب و آنان که قصد رفتن به شمیرانات و بخش هایی از قصران را داشتند. روستای تهران با گذشت لحظه و به دلیل مجاورت با شهر تاریخی و فرهنگ پرور ری پیشرفت و ارزش یافت. تا جایی که در دوره پادشاهی مغولان دیگر روستایی گمنام نبود و در دوره ایلخانان از لحاظ نظامی و سوق الجیشی ارزش پیدا کرد. بیش ترین مهاجرت ها به تهران از جانب ساکنان ری انجام شد که به دلیل ترس از حملات و

 ویرانگری های مغولان از ری گریخته و به تهران روی آوردند. این مهاجرت  ها به پیشرفت تهران کمک فراوان نمود، به شکلی که در دوره تیموریان تهران شهرکی شد در درون باغ ها و بستان های سرسبز و دلچسب که با این وجود خارج از آن نیز تولید بناهایی صورت می گرفت. تهران در دوره شاه طهماسب اول(سلسله صفویه) با پیدا کردن برج و بارو، حالت”بلد اسلامی” را پیدا کرد(تکمیل همایون، ۱۳۷۷).

تهران گمنامی که در عصر صفویه تحت نام شهر، اسم و نشانی یافته بود و در تمامی عصر آشوب، یکی از پایگاه های نظامی و دقیق تر آن که آوردگاه نبردهای ایلات و عشایر و مدعیان سلطنت بود، بعد از فتح به دست قاجاریان، به روش پایتخت ایران سود.

بعد از این که شاه طهماسب صفوی قلعه ای در تهران بنا کرد. تهران شهری شد با برج و بارو و با جمعیت محدود. با اینحال در دوران قاجار بعد از این که شهر تهران تحت نام پایتخت پادشاهی مطرح شد(دارالخلافه ناصری) دیگر گنجایش جمعیت در قلعه طهماسبی امکان پذیر نبود. از این روی ناصرالدین شاه دستور داد پهنا و گستره تهران را گسترش دهند. از این حیث تمام دروازه های طهماسبی فرو ریخت و خندق هایی که در اطراف شهر کنده شده بود، کارکرد خود را به خیابان ها، معابر و خانه های تازه داد. از این حیث تهران که در شروع محیطی حدود three کیلومتر داشت بعد از نخستین گسترش شهری خود، محیط تازه به ۱۹ کیلومتر گسترش پیدا کرد. بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مرحله  دوم پیشرفت شهر تهران بسیار چشمگیرتر از نخستین مرحله شروع گردید. به شکلی که در مرحله دوم به سال ۱۳۴۴ هم لحظه با تصویب برنامه جامع تهران، دارالخلافه ناصری که ۱۳ کیلومتر مربع مساحت داشت، بعد از تفاوت فراوان، گستره  آن چندین برابر شد و به مساحتی حدود ۱۸۱ کیلومتر مربع رسید. در طول این گسترش، تعداد فراوانی از آبادی ها و روستاهای اطراف تغییر چهره داده و در شهر تهران ادغام شدند. این روستا ها امروزه تعداد فراوانی از محلات منطقه four شهرداری تهران را تشکیل می دهند.

افزایش بی رویه و نامنظم شهر تهران تا آن جا ادامه یافت که مدیران را به برنامه ریزی  و نظارت دقیق بر گسترش پایتخت وادار نمود. بدین جهت دو برنامه از جانب مدیران امر مطرح گردید. یکی برنامه جامع ۲۵ ساله و دیگری برنامه ۵ ساله محدودیت خدمات شهری.

باغ پرندگان

برنامه جامع ۲۵ ساله از سال ۲۵۲۴ شاهنشاهی یا ۱۳۴۴ شمسی برای نظم بخشیدن به افزایش بدون برنامه تهران، مطرح شد. جمعی از مهندسان مشاور برای پهنه تهران نقشه جامعی تهیه کردند و برنامه هایی جهت تحقق بخشیدن به آن ارائه داشتند تا تهران آتی را براساس آن برنامه بسازند و وضع تهران موجود را نیز برمبنای آن پیش بینی ها به تدریج اصلاح کنند. این نقشه، برنامه جامع ۲۵ ساله اسم یافت که پیش از هرچیز مقرر شده بود این برنامه جامع ۵۰ ساله باشد(کریمان،۳۷۴:۱۳۵۵).

محدوده ۵ ساله یا محدوده خدمات شهری برنامه دیگری بود که در سطح تهران به اجرا سود. از این حیث که انجمن شهر در تاریخ ۲۸ بهمن ۱۳۴۷ از برنامه جامع، حدود شهر تهران را برای مدت پنج سال تعیین و تثبیت کرد و براساس آن تهران صاحب محدوده ای گردید، که هرگونه فعالیت خدمات شهری به داخل آن انحصار یافت(همان).

بیشتر محلات حال حاضر منطقه four شهرداری تهران در محدوده این دو برنامه قرار گرفته بودند. به همین دلیل بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و با توقف این دو برنامه، بیننده رونق محلات این بخش از تهران هستیم.

با اینحال محله محوری و ناحیه محوری که منجر به تعیین محدوده جغرافیایی محلات شهر تهران شد با گزینش آقای دکتر محمدباقر قالیباف تحت نام شهردار تهران صورت پذیرفت. شهروندمداری نیز واژه ای بود که

هم لحظه با محله محوری و ناحیه محوری وارد ادبیات شهری شد. منظور از شهروندمداری محوری بودن نقش شهروندان در اداره امور شهری است و به آن معناست که در تمامی برنامه ریزی های اجتماعی، کالبدی، فرهنگی و … شهروندان دارای اهمیت هستند. از این روی و برای تحقق این امر شورایاری محلات در اسفند ۱۳۸۴ در ۳۷۱ محله شهر تهران شروع به کار نمودند. در حقیقت با شروع فعالیت شورایاری های محلات، حد و فاصله محلات به طرز واضح تعیین گردید(گزارش عملکرد ستاد شورایاری شهرداری منطقه۴ معاونت امور اجتماعی و فرهنگی).

قبل از پرداختن به تاریخچه محلات منطقه four شهرداری تهران ضروری به نظر می ر سد شرح مختصری درمورد صاحب قسمت فراوانی از اراضی شرق تهران یعنی عین الدوله آورده شود.

ایشان پسر احمدمیرزا پسر فتح‌علی‌شاه بود و در سال ۱۲۶۱ هجری قمری در شهر تهران زاده شد. ناصرالدین‌شاه ایشان را به تبریز نزد ولیعهدش مظفرالدین میرزا فرستاد و عبدالمجیدمیرزا در آنجا مورد استقبال واقع شد تا این‌که ولیعهد دختر خود انیس‌الدوله را به عقد ایشان درآورد و بعد پیشکار ولیعهد شد. در ۱۳۱۰ هجری قمری به ایشان لقب عین‌الدوله دادند. بعد از کشته شدن ناصرالدین‌شاه و پادشاهی مظفرالدین‌شاه، عین‌الدوله حاکم تهران و سپس وزیر داخله شد. در ۱۳۲۲ نیز صدراعظم گردید. بعد از مرگ مظفرالدین‌شاه و در جریان جنبش مشروطه، محمدعلی شاه ایشان را برای سرکوبی قیام تبریز مامورکرد با این وجود موفقیتی نیافت. عین الدوله بعد از فتح تهران خود را به مجاهدین تسلیم کرد و بدین جهت به ایشان آزاری نرساندند. در دوره احمدشاه ایشان باز هم مدیرعامل‌الوزرا شد. ایشان در ۱۳۰۶ هجری خورشیدی در شهر تهران درگذشت(ویکی پدیا).

پیش از هرچیز ضروری به نظر می رسد از روستاهایی که در محدوده حال حاضر شهرداری منطقه four قرار داشته اند و در مسیر پیشرفت پایتخت در آن ادغام شده و از بین رفته اند، سخن کوتاهی به میان آید.

باکِک یکی از این روستاهاست. با استناد به نقشه ای که مهندس عبدالرزاق در آن دارالخلافه ناصری و روستاهای اطراف را در سال ۱۳۲۸ هجری قمری ترسیم کرده، این ده کوچک در جنوب غربی  نارمک و شمال شرقی شمس آباد قرار داشته و جز حومه شمیران بوده است.

دکتر منوچهر ستوده باکِک را در مشرق مخلص آباد و مغرب نارمک عرضه می نماید و می نویسد:

باکِک ابتدا در اختیار به حاجی موید دربار بوده و حاجی حبیب الله از ایشان تهیه کرده است. در سال ۱۳۲۵ شمسی در تصرف حاجی حبیب الله بود. در فرهنگ جغرافیایی آمده است: ده کوچکی است و ۲۳ تن جمعیت دارد. دکتر حسین کریمان پیرامون باکِک می نویسد: این محل با بیست تن جمعیت دیهی کوچک از بخش حومه شهرستان شمیران است که اکنون در سوی شمال شرقی شهر افتاده است و نامش در نقشه اطراف تهران ترسیم فردی به اسم اشتال آلمانی که به سال ۱۹۰۰ میلادی در آلمان طبع گردیده، به روش باغک ضبط آمده است. تقی فکری پیرامون باکک می نویسد: باکک از شمال به شیان و از جنوب به ابراهیم آباد و از مشرق به نارمک و از مغرب به رودخانه دارآباد(شاه آباد) محدود می شود. این دهکده حاوی یک رشته قنات و باغ بزرگ اناری است. یک ساختمان و یک قلعه قدیمی دارد. جمعیت این محل ۲۱ تن مرد و ۱۴ تن زن است(ستوده،۱۳۷۱ :۱۵۶).

خصوصیاتی که دکتر ستوده از قول تقی فکری برای عرضه باکک آورده اند در ظاهر به خصوصیت های مجیدآباد مشابهت دارد.

در خبری که روزنامه شرق به منظور پوشش خبری قطع درختان جنگل لویزان در اسفند ماه ۱۳۸۴ آورده از باغی به اسم باکِک اسم برده است که در ضلع جنوبی ۳۵ متری استقلال قرار داشته است.

مقرر شده بود اراضى حاشیه خیابان استقلال که بخشى از آن در اختیار به پادگان نیروى دریایى و بخش هاى دیگر آن به روش اماکن مسکونى در تملک مردم است خریدارى و به محدوده برنامه بزرگراه اضافه شود. در این مواقع شهردارى در این مدت تنها موفق شد اراضى یک باغ قدیمى در اختیار به پادگان نظامى که در ضلع جنوبى خیابان استقلال بنا شده بود را با موافقت مدیران پادگان تملک کند. بدین ترتیب شهردارى با شرط صدور مجوز براى احداث ۳ برج مسکونى در حاشیه شمالى باغ «باکک» براى پادگان نیروى دریایى موفق شد بخش هایى از این باغ را براى ادامه طرح بزرگراه شهید زین الدین در دست بگیرد. هم اینک جز چند تک درخت باقى مانده در حاشیه این باغ، تمامى درختان آن تخریب شده اند(شرق).

همان گونه که در شرح روستای باکِک آمد، مخلص آباد و ابراهیم آباد نیز از نمونه این روستاها هستند که امروزه نشانی از آن ها نمی توان یافت. ده کوچک مخلص آباد در شمال غربی شمس آباد قرار داشته و دکتر منوچهر ستوده پیرامون آن آورده است:

هنوز(سال ۱۳۳۰ه.ش) قلعه خرابه ایست که چهار کنج آن چهار برج است و دیوارهای چینه ای دارد. داخل قلعه آثاری از چند اطاق است. در جنوب قلعه چند قطعه زمین کشت است که تا امروز کاشته می شود(ستوده، ۱۳۷۴: ۷۵۹).

این آبادی[مخلص آباد] بر سر تپه ای بنا شده که یکی از تپه های فرعی رشته شرقی غربی شمیران است. قنات آن هنوز بالای خیابان شمس آباد به آب قنات مبارک آباد می ریزد. این قنات سابقا در خود قلعه آفتابی می شد و اهالی از آن بهره می بردند و زمین های اطراف قلعه را آبیاری می کردند. زمین هایی هم که هنوز کاشته می شود با آب همین قنات آبیاری می شود. حمام خرابه ای نیز در جنوب قلعه دیده می شود(همان).

محدوده منطقه four در دوره های تاریخی انتهای قاجار و دوران پهلوی، باغ کاریهای کشاورزی بوده است

از سال ۱۳۳۵ به بعد این منطقه با حفظ نقش تفرجگاهی و ییلاقی خود مبدل به مکانی برای استقرار ویلاهای تابستانی متمولین بوده است و روستاهای سوهانک ، ازگل ، اراج ، گلستان ، مبارک آباد و اطراف باغ هروی از چنین تولید و بافتی دارا بوده است .

 نگارخانه برگ (عمارت عین الدوله)

عمارت عین الدوله -باغ هروی

کانونهای سکونتی ابتدایی نارمک شمالی و تهرانپارس نیز در این منطقه در دهه ۴۵-۳۵ شکل گرفته و به تدریج پیشرفت یافته است . طی سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ بافتهای مدرن در نارمک و تهرانپارس و به موازات آن کارگاه های صنعتی و کارخانه های واقع در شرق منطقه به شکل سطوح گسترده صنعتی بوجود آمده است .

از سال ۵۶ به بعد ورودی شرقی تهران در منطقه four محل استقرار جمعیت مهاجر از دیگر شهرها و روستاهای کشور قرار گرفت و به تدریج بافتهای روستایی و حاشیه ای محله های خاک سفید ، شمیران نو ، کاظم آباد در این منطقه شکل گرفت .

منطقه four تهران طی سه دهه منتهی به سال ۷۴ با پیشرفت سطحی نسبتا بیشتر از کل تهران روبرو بوده است . با اینحال اگر طی دوره های (۵۵-۴۵) و (۶۵-۵۵) و (۷۳-۶۵) این منطقه به ترتیب با گسترش سطحی برابر با ۱۹۲ ، ۷۸ و ۸۰ درصد درمقایسه با سطح قبلی روبرو بوده است .

جغرافیای منطقه four تهران

شهر تهران به نوعی بخشی از گستره تهران هم اینک با جاهای ۲۲گانه شهرداری، بین مختصات جغرافیایی’۱۵،°۵۱ الی ’۳۳،° ۵۱ طول شرقی و’۳۲،°۳۵ الی ’۴۹،°۳۵ عرض شمالی بنا شده است و وسعتی حدود ۹۵۰ کیلومتر مربع را شامل می‌شود.

شهر تهران برروی نهشته‌های آبرفتی کواترنری بنا شده است. این حوضه رسوبی، گستره وسیعی از اراضی کوهپایه‌های بخش جنوبی البرز مرکزی در حد فاصل دو رودخانه مهم جاجرود در شرق و کن در غرب را شامل می‌شود. گستره تهران از شمال به دامنه‌های جنوبی البرز، از مشرق به ارتفاعات قوچک، سه‌پایه و بی‌بی شهربانو، از طرف غرب به گستره کرج و از طرف جنوب به دشت هموار تهران محدود می‌شود. ارتفاع از سطح دریا از ۱۴۰۰ متر در شمیران تا ۹۵۰ متر در شهر ری به‌تدریج کاهش می‌یابد.

گسله های شیان، کوثر، ده نارمک در منطقه چهار شهرداری تهران وجود دارند که مشخصات هر یک به قرار پایین است.

گسله شیان و کوثر که هر دو در شمال تهرانپارس و به طول ۱۳ کیلومتر قرار داشته و راستای کلی آن شمال غربی- جنوب شرقی است.

به علاوه از طرف دیگر گسله نارمک که جز گسله های فرعی است، ۲.۵ کیلومتر طول دارد. راستای این گسله W-E می باشد.

گسل های شیان و کوثر در شمال تهران پارس و شمال شیان و کاریز کوثر به روش دیواره ی بارزی بر روی نگاره ی هوائی دیده می شوند. گسله  شیان حاوی راستای خاوری ـ باختری و در ازای ۳کیلومتر در شمال شیان و شمال خاوری شمس آباد، مجیدیه قرار گرفته و امکان دارد ادامه باختری گسله کوثر باشد. گسله  کوثر گسله ا ی کمانی شکل و خمدار به درازای ۱۳کیلومتر و راستای کلی شمال باختری ـ جنوب خاوری است. ادامه  جنوب خاوری آن در نزدیکی های جاده آبعلی ناپدید می شود.

به نظر می رسد شیب گسله  های شیان و کوثر به سوی جنوب و جنوب باختری بوده و هر دو گسله از گونه  فشاری باشند. با این وجود تا اینجای کار برشی از این گسله ها دیده نشده است. در راستای گسله های شیان وکوثر آبرفت های B وA  بر روی آبرفت هایC  رانده شده اند. محتمل است ادامه خاوری گسله  محمودیه به گسله  کوثر برسد با این وجود به باعث پوشش خاک در قلعه سردار تماس آن ها با یکدیگر روشن نیست.

ایستگاه‌های مترو

  • ایستگاه متروی تهرانپارس

  • ایستگاه متروی خواجه عبدالله انصاری

  • ایستگاه متروی شهید زین‌الدین

  • ایستگاه متروی فرهنگسراایرا