موزه ذوالفقاری زنجان: مومیایی‌های ایرانی

مردان نمکی نامی است که به شش مومیایی کشف‌شده در زمستان سال ۱۳۷۲ خورشیدی در معدن نمک چهرآباد استان زنجان داده شده‌است. جریان مردان نمکی داستانی است جذاب از آنهایی که به ناگاه از اعصار تاریک تاریخ به عصر تازه پرتاپ شده اند.
 
در زمستان سال ۱۳۷۲، معدن‌کاران به‌زمان خاکبرداری و استخراج نمک از معدن پایین تپه‌های این منطقه، با نیم‌تنه یک جسد روبه‌رو شدند. این جسد حاوی ریش و موی بلند و حلقه گوشواره‌ای از نوع طلا در گوش چپ بود. جسد مزبور در اواسط یکی از تونل‌های معدن، که حدود ۴۵ متر طول داشت، به‌دست آمد.

از تاریخ ۶ اسفند ۱۳۷۲، کاوش‌ها در این منطقه شروع شد. درپی کاوش‌ها؛ یک ساق پا درون چکمهء چرمی، سه قبضه چاقو، شلوارک، شی نقره‌ای، قلاب سنگ، قطعات طناب چرمی، سنگ ساب، یک عدد گردو، قطعات سفال و چند تکه پارچه منقوش و قطعات خردشده استخوان نیز پیدا شد. باستان شناسان در باب ظاهر این پیکر گفته‌اند یقینا مرد نمکی از طبقه اشراف و شاهزاده‌ها بوده‌است، بدلیل آنکه بر روی لباس ایشان جواهرات و زیورآلاتی پیدا شده که ویژه این طبقه بوده، و به علاوه از طرف دیگر آنها چنین فرضیه دارند که ایشان یا درحال فرار به غار پناه برده یا در جنگی از میدان گریخته و به غار پناه آورده و آنجا فوت کرده و موریانه‌ها پیکرش را، که از نمک پوشیده بوده، خورده‌اند.

این جریان کشف اولین مرد نمکی در ایران است. مردان نمکی نامی است که به شش مومیایی کشف‌شده در زمستان سال ۱۳۷۲ خورشیدی در معدن نمک چهرآباد استان زنجان داده شده‌است. جریان مردان نمکی داستانی است جذاب از آنهایی که به ناگاه از اعصار تاریک تاریخ به عصر تازه پرتاپ شده اند.

به توجه به کشف استثنایی مرد نمکی شماره یک در سال ۱۳۷۲ تلاش چندانی برای تعطیل کردن استخراج مکانیکی و باطل سود برداری از معدن صورت نگرفت. پاییز ۱۳۸۳ معدنکاران در زمان کار با بولدوزر مجددا با بقایای اسکلت انسانی برخورد کردند که بدلیل کار با بولدوزر تا حد فراوانی متلاشی شده بود و با جستجوی معدن‌کاران به اشتراک خاک‌های آشفته غیر از جمع‌آوری قسمتهایی از بقایای انسانی تکه تکه شده، شماری اشیا به دست آمد که به وسیله سود بردار به اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان منتقل شد. بررسی‌های اولین بر روی بقایای انسانی که بعد از انتقال به میراث فرهنگی، مرد نمکی شماره ۲ نامگذاری شد، نشان داد که این بقایا در اختیار به مردی میانسال با متوسط قد حدود ۱۸۰ سانتی‌متر بوده که در جریان ریزش دیواره‌ها و سقف تونل کشته شده است.

از نمونه اشیایی که همراه این مرد نمکی یافت شد می‌توان به تکه سبد و میخ‌های چوبی، طناب‌های گیاهی و منسوجات اشاره نمود.

  موزه ذوالفقاری زنجان,تصاویر موزه ذوالفقاری زنجان,گردشگری,تور گردشگری,

 کشف اتفاقی مرد نمکی شماره ۲ و سری‌ای از اشیا باعث از سرگیری پژوهش‌های باستان شناسی در معدن نمک چهرآباد بعد از گذشت ۱۱ سال شد. از اینرو کاوش در معدن به توجه به اوضاع آب و هوایی نامناسب و دشوار در دی‌ماه ۱۳۸۳ به منظور نجات بخشی کارهای و بقایای باقی مانده شروع شد.

مرد نمکی شماره three از قبیل مرد نمکی ۲ به روش اتفاقی و طی کار باطله‌برداری بولدوزر به وسیله معدن‌کاران در سال ۱۳۸۳ کشف شد. بدلیل سقوط یک صخره بسیار بزرگ نمک بر روی مرد نمکی شماره three و به علاوه از طرف دیگر کشف آن به وسیله بولدوزر، این جسد نیز به روش متلاشی شده و تکه تکه به دست آمد. آنچه که مرد نمکی شماره three نامیده شد در حقیقت بقایای استخوان، لباس و قسمتهایی از بافت نرم فردی بود که از قبیل معدنچیان دیگر بر اثر ریزش تونل و سقوط یک سنگ چند تنی روی ایشان کشته شده بود.

  موزه ذوالفقاری زنجان,تصاویر موزه ذوالفقاری زنجان,گردشگری,تور گردشگری,

  مرد نمکی شماره four سالم‌ترین و کامل‌ترین جسد نمکی انتشار یافته از معدن چهرآباد است و به رغم آسیب دیدگی به زمان مرگ حدودا بیشتر قسمت‌های بدن این مومیایی سالم باقی مانده است. این جسد شامل سری‌ای از استخوان‌ها و بافت نرمی است که بر اثر از دست دادن آب بدن بطور کلی خشک شده است.

براساس پژوهش‌های انجام گرفته معلوم شد این مومیایی طبیعی، پسر جوانی بوده که به زمان مرگ حدود ۱۶ سال داشته است. قد این مومیایی ۱۷۰ تا ۱۷۵ سانتی‌متر و بر گوش‌هایش حلقه فلزی قابل مشاهده است، موهای سر وی کوتاه، به رنگ خرمایی و همراه این مومیایی وسایل جالب توجهی نیز کشف شد. یکی از این اشیا چاقوی فلزی با دسته استخوانی است که در غلافی چرمی به کمربند پارچه‌ای این مومیایی بسته شده است و از وسایل دیگر می‌توان به دو کوزه کوچک سفالی سالم اشاره نمود.

   موزه ذوالفقاری زنجان,تصاویر موزه ذوالفقاری زنجان,گردشگری,تور گردشگری,

 از خصوصیت های بسیار مهم این مومیایی طبیعی، لباس کامل است که برتن ایشان قابل مشاهده است، این لباس از بالاپوشی بلند، یک شلوار و کفش چرمی تشکیل شده است.

پنجمین مومیایی طبیعی نیز در کاوش فصل دوم در حالی یافت شد که به جز سر بقیه قسمت‌های بدن پایین صخره و سنگ‌های آواری بزرگ قرار گرفته بود. شکل جسد نشان می‌داد که این شخص نیز از قبیل نمونه‌های پیشین بر اثر حادثه‌ای که منجر به تخریب و ریزش تونل گردیده، کشته و مدفون شده است.

بر خلاف مومیایی نمکی شماره four بیشتر بافت بدن مرد نمکی شماره ۵ پوسیده و از بین رفته بود و بافت نرم تنها در قسمت‌هایی کوچک از دو دست، پاها بخش‌هایی از صورت، سینه و لگن باقی مانده بود. موی سر جسد به اوضاع محیطی که مرد نمکی در آن قرار گرفته بر می‌گردد، کم بودن میزان نمک در این فضای نفوذ آب از بالای کوه به این بخش از معدن از دلایل اصلی پوسیده شدن زیاد مرد نمکی شماره ۵ است.

   موزه ذوالفقاری زنجان,تصاویر موزه ذوالفقاری زنجان,گردشگری,تور گردشگری,

 ششمین مرد نمکی با شروع فصل سوم کاوش در خرداد ۱۳۸۶ براثر بارندگی‌ها و شستشوی نمک، پش از حدود ۴۰ سانتی‌متر حفاری در نزدیکی محل کشف مرد نمکی شماره ۲ پیدا شد، با اینحال به دلیل نبود مجوز حفاری و سخت در نگهداری، این جسد تا اینجای کار درون نمک باقی مانده است. جمجمه ششمین مرد نمکی مـربوط به دوره ساسانی است.

پیکر اولین مومیایی در معدن نمک چهرآباد واقع در یک‌کیلومتری جنوب روستای حمزه‌لو در ناحیهء غرب شهرستان زنجان پیدا شده‌است. سر و پای چپ یکی از این مردان در موزهء ایران باستان تهران قابل بازدید است. جسد سه تن دیگر از مردان نمکی در عمارت ذوالفقاری در شهر زنجان نگهداری می‌شود.

با انجام تست‌های سالیابی به شیوه کربن ۱۴، که بر روی نمونه استخوان‌ها و پارچه‌های سری صورت گرفت، قدمتی حدود ۱۷۰۰ سال (انتهای اشکانی – ابتدا ساسانی) برای مرد نمکی تعیین گردید. تست‌های دی‌ان‌ای نشان داد که سن مرد نمکی زمان مرگ حدود ۳۷ سال و قد وی حدود ۱۷۵ سانتی متر بوده‌است.

عمارت ذوالفقاری در یکی از محلات قدیمی شهر زنجان موسوم به محلة «دالان آلتی» در ضلع شمالی سبزه میدان و مسجد جامع قرار دارد. این بنا ساختمان مسکونی و اداری حکمران زنجان بوده و از سری بناهای اندرونی و بیرونی و بخشهای متفاوتی تشکیل یافته بود. از این سری هم اینک تنها عمارت بیرونی باقی مانده که به اسم «عمارت محمود خان ذوالفقاری» مشهور است.

  موزه ذوالفقاری زنجان,تصاویر موزه ذوالفقاری زنجان,گردشگری,تور گردشگری,

  در سال ۱۳۷۹ میراث فرهنگی استان زنجان تصمیم به حفاظت و مرمت عمارت ذوالفقاری گرفت و در این راستا بنای ذکر شده در چندین مرحله مرمت و باز سازی گردید. با انتقال سری کارهای بدست آمده از معدن نمک چهر آباد در سال ۱۳۸۶ موزه موقت مومیایی ها در این مکان بوجود آمد و در سال ۱۳۸۸ نخستین موزه باستانشناسی استان زنجان در عمارت ذوالفقاری افتتاح گردید.

این بنا در سال ۱۳۷۵ خورشیدی در فهرست کارهای ملی کشور به ثبت رسیده است.

هم اینک به استثنای مومیایی نمكی شماره ۱ كه در موزه ملی كشور نگهداشته می شود بقیه اجساد و وسایل بدست آمده از معدن چهرآباد در موزه ذوالفقاری زنجان در اوضاع مطلوب، تحت نظارت كارشناسان مرتبط نگهداری می شوند.

 ساعت بازدید:
•  در ۶ ماهه اول سال eight.30 الی  ۱۳و ۱۵ الی ۱۹ عصر
• در ۶ ماهه دوم سال eight.30 الی ۱۳ و ۱۵ الی ۱۸.۳۰ عصر
تعطیلی: روز سه شنبه هر هفته
بهاء بلیط: داخلی ۱۵۰۰۰ ریال و خارجی ۱۰۰۰۰۰ ریال
نشانی: زنجان، سبزه میدان، عمارت ذوالفقاری

 منبع:tebyan.internet